Het staafdiagram, en waarom sorteren het halve werk is

De staaf is de meest vertrouwde vorm die er is. Waarden als rechthoeken op een as, en iedereen leest ze zonder uitleg. Precies daarom kost slordigheid hier het meest: wie je vorm meteen herkent, merkt ook meteen wanneer er iets niet klopt.

Twee manieren om te vergelijken

Een staafdiagram vergelijkt langs één van twee assen, en die keuze bepaalt hoe je het leest.

Vergelijk je over tijd, dan zoek je een verloop. Loopt de omzet op, zakken de voorraden. Je oog volgt de beweging van links naar rechts en zoekt het kantelpunt.

Vergelijk je over categorie, dan zoek je een rangorde. Welke productgroep verkocht het meest, welk segment loopt het grootste risico om af te haken. Je oog springt naar de langste staaf en werkt van daaruit naar beneden.

Twee heel verschillende vragen, dezelfde vorm. Dat is de kracht ervan, en het is ook de val: wie beide door elkaar zet in één beeld, laat zijn lezer raden welke vraag hij aan het beantwoorden is.

Gegroepeerd of gestapeld

Voor samengestelde vergelijkingen bestaan er twee varianten. Een gegroepeerde staaf zet meerdere staven naast elkaar per categorie, bij voorbeeld dit jaar naast vorig jaar per merk. Een gestapelde staaf legt de onderdelen op elkaar, en toont in de honderd procent variant welk aandeel elke categorie van het geheel inneemt.

Kies op wat de lezer moet kunnen: naast elkaar leest hij losse waarden af, op elkaar leest hij verhoudingen. Alleen de onderste laag van een gestapelde staaf begint op nul, dus alle lagen erboven zijn moeilijk onderling te vergelijken. Wil je dat wel, dan zit je bij de gegroepeerde vorm.

Liggend of staand

De richting lijkt een detail en is het niet. De staaf is één van de weinige vormen die beide kanten op kan, en de keuze verandert het gevoel van het beeld.

Vergelijk je over tijd, dan gaan de staven staan, want zo lezen we een tijdlijn. Vergelijk je categorieën met lange namen, dan gaan ze liggen, want dan passen de labels leesbaar naast de staaf in plaats van gekanteld eronder.

Wat het verschil maakt

• Sorteer op waarde, van groot naar klein. Alfabetisch sorteren verstopt de rangorde die je net wou tonen.
• Kleur één staaf wanneer er één categorie toe doet, en hou de rest grijs. Kleur die overal ligt, wijst nergens naar.
• Zet de waarde bij de staaf zelf, zodat niemand langs een as hoeft te meten.
• Begin de as op nul. Een afgeknotte as vergroot elk verschil, en dat is geen ontwerpkeuze maar een vertekening.
• Combineer je met een doellijn, hou het dan bij één verticale as.

Alfabetisch is geen ordening, dat is een alfabet.

Bewaar de vorm ook wanneer een tool je iets fraaiers aanbiedt. Afgeronde hoeken, schaduw en diepte voegen niets toe aan de lengte van een staaf, en die lengte is het enige wat je lezer aan het vergelijken is.

Visualisatievorm●Staafdiagram